Jak mówić, żeby wzbogacić dyskusję?

Wydanie II zaktualizowane

Autorka

Małgorzata Stachowiak

Redakcja i korekta

Marta Dobrecka, Małgorzata Lach,

Zespół redakcyjny

Krzysztof Kacprzykowski, Tomasz Nowaczyk

Projekt graficzny okładki

Krzysztof Kacprzykowski

Skład i łamanie

Tomasz Nowaczyk

© Copyright by

Polszczyzna.pl 2023, 2024

Wszelkie prawa zastrzeżone. All rights reserved.

ISBN 978-83-972357-5-5

Wydawnictwo

Polszczyzna.pl

09-320 Bieżuń, ul. Warszawska 6

e-mail:

kontakt@polszczyzna.pl

www.polszczyzna.pl

Polszczyzna.pl

Małgorzata Stachowiak – autorka e-booka

Absolwentka filologii polskiej na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Nauczycielka języka polskiego z radością i energią wykonująca swój zawód. Z pasją zgłębia tajniki ojczystego języka. Jest miłośniczką teatru, podróży i dobrej kawy. W wolnym czasie zajmuje się ogrodem i rękodziełem. Od kilku lat tworzy specjalistyczne teksty na potrzeby jednego z największych serwisów w Polsce o polszczyźnie – Polszczyzna.pl.

Wstęp

Istnieje wiele przyczyn nieznajomości znaczenia trudnych wyrazów w języku polskim. Czynniki kształtujące nasz zasób słów są rozmaite. Począwszy od sposobu nauki, umiejętności i chęci czytania książek aż po powszechne i wszechobecne wpływy z języków obcych.

Warto zebrać wszystkie przyczyny kłopotów w komunikowaniu się i braku znajomości większej liczby słów tzw. trudnych:

▶ indywidualizm – każda osoba ma własne doświadczenia, edukację i zakres wiedzy, co wpływa na powstawanie różnic w znajomości i rozumieniu trudnych wyrazów,

▶ stosunek do nauki – ktoś, kto nie poświęca wiele uwagi uczeniu się nowych słów i ich znaczeń, może mieć trudności z rozpoznaniem i zrozumieniem trudniejszych wyrazów,

▶ brak nawyku czytania, zwłaszcza literatury zróżnicowanej pod względem tematycznym i poziomu trudności, może ograniczać poznanie nowych wyrazów i utrudniać ich zrozumienie,

▶ nieznajomość ze względu na kontakt ze słowami trudnymi – osoby, które nie spotkały się wcześniej z danym wyrazem, mogą go nie znać; niezaznajomienie się z szerokim zakresem słownictwa może wynikać z ograniczonego dostępu do różnorodnych tekstów, literatury, filmów lub innych źródeł, które zawierają takie wyrazy,

▶ trudności znaczeniowe – niektóre wyrazy mają złożone znaczenia, które są trudne do zrozumienia bez kontekstu lub dodatkowych informacji. To może sprawić, że ich znaczenie jest nieznane lub niejasne,

▶ specjalistyczne albo rzadko używane terminy – pewne wyrazy są specjalistycznymi terminami używanymi w konkretnych dziedzinach naukowych, takich jak medycyna, prawo czy technologia; osoby, które nie mają związku z daną dziedziną, mogą nie znać tych terminów,

▶ wpływy obcojęzyczne – wpływy z innych języków mogą wprowadzać nowe wyrazy lub zmieniać znaczenia istniejących. Osoby, które nie są zaznajomione z takimi wpływami, mogą mieć trudności ze zrozumieniem nowych lub zmienionych znaczeń.

Dobre sposoby poszerzania i bogacenia słownictwa:

▶ czytanie różnorodnych tekstów,

▶ korzystanie ze słowników i innych źródeł informacji,

▶ zadawanie pytań w celu zgłębiania znaczeń trudnych wyrazów i poszerzania wiedzy językowej.

Efemeryczne przymiotniki

W języku polskim pojawia się coraz więcej wyrazów modnych, czyli często używanych, czasami zbyt często. W różnych sytuacjach bywają mylnie stosowane, jeśli chodzi o ich znaczenie. Znaczenie wyrazu modnego może być niepoprawnie użyte.

Zdarza się, że zbyt częste używanie jakiegoś wyrazu może wpłynąć na upowszechnienie formy błędnej i przyjęcie jej jako poprawnej.

Przed nami kilkanaście trudnych wyrazów, które są często stosowane, czyli tzw. wyrazów modnych.

EFEMERYCZNY

EFEMERYCZNY to przymiotnik oznaczający coś krótkotrwałego, ulotnego lub nietrwałego, przemijającego.

Wyraz ten opisuje sytuacje, przedmioty, uczucia lub zjawiska, które istnieją tylko przez krótki czas lub są przeznaczone do szybkiego zniknięcia.

Może odnosić się zarówno do przedmiotów fizycznych, jak i abstrakcyjnych sytuacji.

Przykłady zdań:

Urok tej kobiety jest efemeryczny.

Kariera muzyków bywa efemeryczna, czasami są to gwiazdy jednego sezonu.

Sława w show-biznesie często bywa efemeryczna, bo w jednym momencie jesteś na szczycie, a następnie o tobie zapominają.

Kwiaty na tym polu są piękne, ale ich piękno jest efemeryczne, gdyż przekwitną w ciągu kilku dni.

ELOKWENTNY

ELOKWENTNY to przymiotnik określający człowieka, którego sposób wypowiedzi jest płynny, wyrazisty i przekonujący. Jego słowa są często atrakcyjne dla słuchaczy i mają wpływ na innych.

Osoba elokwentna jest zazwyczaj biegła w języku i potrafi w sposób atrakcyjny i zrozumiały przedstawić swoje myśli i argumenty. Wielu ludzi uważa, że elokwencja jest ważna w porozumiewaniu się, ponieważ pomaga skutecznie przekazać informacje i przekonywać innych.

Przykłady zdań:

Redaktor naczelny wygłosił elokwentne przemówienie, które poruszyło serca publiczności.

Mówca był niezwykle elokwentny, potrafił przekazać swoje argumenty w sposób przekonujący i klarowny.

Autorka napisała elokwentną powieść, która zachwyciła czytelników pięknym stylem.

KOLOKWIALNY

KOLOKWIALNY oznacza ‘codzienny’, ‘nieformalny’, ‘potoczny’, przymiotnik ten jest używany dla nazw w codziennych sytuacjach, odnosi się do języka, stylu lub zwrotów, które są charakterystyczne dlamowy potocznej, nieformalnego sposobu komunikacji.

Słowo to może obejmować skróty, slangi, skrótowce, idiomatyczne zwroty i niekonwencjonalne użycie słów. Ważne jest, aby pamiętać, że język kolokwialny może być nieodpowiedni w bardziej formalnych lub profesjonalnych kontekstach komunikacyjnych.

Przykłady wyrażeń kolokwialnych:

Zostawiłem to na luzie (odpuściłem sobie / przestałem się tym martwić). Zgarnąłem kasę (zarobiłem pieniądze).

Wypas! (świetne! / super!).

Czaisz? (rozumiesz? / łapiesz?). No way! (absolutnie nie! / nie ma mowy).

Przykłady zdań:

Użyłeś tego określenia w zbyt kolokwialny sposób.

Nie wszędzie można wypowiadać się tak kolokwialnie.

KOMPATYBILNY

KOMPATYBILNY to ‘pasujący do czegoś’, ‘zgodny z czymś’,‘uzupełniający się wzajemnie z czymś’, ‘mogący z czymś współpracować, współdziałać bez usterek i zakłóceń’.

Określenie dotyczy dopasowania, gdy mówimy przede wszystkim o technologii informacyjnej, komputerach lub innych urządzeniach elektronicznych.

Słowo to odnosi się do zdolności dwóch lub więcej elementów do współdziałania lub współpracy w sposób spójny i zgodny. Może dotyczyć technologii, systemów, ludzi, celów lub wartości, które są w harmonii i mogą działać razem i efektywnie.

Określenia ‘kompatybilny’ często używa się również, by nazwać to, co do siebie pasuje. Wyraz ten należy do wyrazów „modnych”, co oznacza, że jest nadużywany, szczególnie jeśli chodzi o inne dziedziny.

Przykłady zdań:

Komputer nie jest kompatybilny z najnowszym systemem IBM.

Oferowane przez nas komputery są kompatybilne z innymi urządzeniami.

Moje oczekiwania są kompatybilne z twoimi, chodźmy więc do kina.

Widzę, że lubisz kompatybilne ciuchy, twoja szafa spełnia warunki szafy kapsułowej, czyli wszystko możesz dopasować.

Urządzenia mobilne z różnymi systemami operacyjnymi są kompatybilne ze sobą, co umożliwia łatwą wymianę danych.

Nowy program komputerowy jest w pełni kompatybilny z różnymi systemami operacyjnymi.

APODYKTYCZNY

APODYKTYCZNY to przymiotnik oznaczający ‘despotyczny’, ‘zdecydowany’, ‘narzucający swoją wolę innym’, ‘wymagający bezwzględnego posłuszeństwa’. Osoba apodyktyczna dąży do dominacji i kontrolowania innych, często ignorując ich zdanie lub prawa. Jest to cecha, która wyraża dużą pewność siebie i determinację w narzucaniu swojej woli, nie przyjmując argumentów ani odmowy.

Apodyktyczność może być uważana za negatywną cechę, ponieważ ogranicza wolność i nie uwzględnia innych perspektyw lub potrzeb. W relacjach międzyludzkich warto dążyć do równowagi i szanowania innych, zachowując zdolność do współpracy i dialogu.

Przykłady zdań:

Jego apodyktyczne podejście wobec innych jest nie do zniesienia.

Szef jest bardzo apodyktyczny i wymaga natychmiastowego wykonywania swoich poleceń.

Była apodyktyczna i nie pozwoliła nam wyrazić naszych opinii w tej sprawie.

ARBITRALNY

ARBITRALNY to człowiek nieliczący się ze zdaniem innych osób, narzucający swoje poglądy, zdanie, decyzje, nieszanujący i lekceważący innych. Często używa się wyrazu ‘arbitralny’ w odniesieniu do opinii, osądu czy wyroku, mając na myśli ich sprawiedliwość. Takie znaczenie jest zastosowane błędnie, gdyż wiąże się z określeniem w dziedzinie sportu: arbiter to sędzia, znawca czegoś. Już z zasady zakłada się, że człowiek arbitralny, jak arbiter, musi być sprawiedliwy. Należy pamiętać, aby te dwa znaczenia rozgraniczyć.

Słowo to odnosi się do sytuacji, decyzji lub działań, które są podejmowane bez właściwej racjonalnej podstawy opartej na dowodach, zasadach lub obiektywnych kryteriach. Oznacza to, że decyzje lub działania są subiektywne, wybrane według uznania jednej strony lub oparte na własnych preferencjach, a nie na obiektywnych i sprawiedliwych podstawach.

Przykłady zdań:

Arbitralne poglądy niektórych polityków nie wpływają na ogólną opinię.

Mój drogi tatusiu! Twoja decyzja jest arbitralna i niczym nieumotywowana.

Uważam, że musisz się zgodzić na moje warunki.

Nauczyciel zastosował arbitralną politykę oceniania, niejasno uzasadniając swoje wybory.

Zmiana zasad gry w trakcie rozgrywki była uznana za arbitralną i spotkała się z protestami drużyny.

W niektórych krajach rządy stosują arbitralne aresztowania, łamiąc podstawowe prawa człowieka.

SPEKTAKULARNY

SPEKTAKULARNY to ‘widowiskowy’, ‘pokazowy’, ‘rzucający się w oczy’, przymiotnik używany do opisu czegoś, co jest niezwykłe, imponujące, widowiskowe lub niezwykle efektowne. Termin ten jest często stosowany w odniesieniu do zdarzeń, występów, przedstawień, wydarzeń lub obiektów, które wyróżniają się swoją ekscytującą i olśniewającą naturą.

Słowo ‘spektakularny’ odnosi się do czegoś, co wzbudza silne wrażenia i przyciąga uwagę ze względu na swoją niezwykłość, piękno, rozmach lub efektywność. Cechuje się ono dużym stopniem wrażliwości estetycznej i atrakcyjności, wzbudzając zainteresowanie.

Wyraz ten bywa jednak nadużywany. Zamiast mówić o spektakularnym wyniku, lepiej powiedzieć o wyniku obiecującym.

Podobnie zamiast mówić o spektakularnych sukcesach, lepiej nazwać je wspaniałymi.

Przykłady zdań:

Ten ﬁlm zapewnia spektakularne efekty wizualne, które zapierają dech w piersiach.

Widok zachodu słońca nad oceanem był absolutnie spektakularny.

Artysta przygotował spektakularne show z efektami pirotechnicznymi i tańcem.

Ten sportowiec wykonał spektakularne akrobacje, które zachwyciły publiczność.

KOMERCYJNY

KOMERCYJNY to przymiotnik związany z pojęciem komercji, oznacza ‘oparty na zasadach handlowych’, ‘nastawiony na czerpanie korzyści’, ‘nastawiony na zysk, zdobycie pieniędzy, a nieliczący się z innymi wartościami’. Słowo ‘komercyjny’ odnosi się do działalności związanej z handlem, zyskiem i rynkiem. Może dotyczyć produktów, usług, działań marketingowych, strategii biznesowych czy aspektów prawnych związanych z działalnością gospodarczą.

Przykłady zdań:

Nie bez przyczyny mówi się o telewizji, że jest komercyjna. Dzięki reklamie może się utrzymać.

Decyzja o wprowadzeniu nowego produktu na rynek była motywowana względami komercyjnymi.

Film ten był ogromnym sukcesem komercyjnym, przynosząc producentom duże zyski.

Reklama jest typowym przedsięwzięciem o charakterze komercyjnym.

Uważaj na banki komercyjne, obyś nie wpadł w ich ręce.

AMBIWALENTNY

AMBIWALENTNY to przymiotnik oznaczający ‘sprzeczny’, ‘mający w sobie sprzeczne pragnienia, uczucia’, pełen dwojakich odczuć.

Jest to termin używany do opisania stanu, emocji, postaw lub sytuacji, w których istnieje jednoczesne odczuwanie dwóch sprzecznych, przeciwnych sobie uczuć, myśli lub postaw. Osoba lub sytuacja ambiwalentna wywołuje mieszane reakcje lub sprzeczne emocje, co może prowadzić do niepewności lub trudności w podjęciu jednoznacznej decyzji.

Należy pamiętać, że słowo ’ambiwalentny’ może być stosowane w róż- nych kontekstach i odnosić się do różnych sytuacji, w których występuje sprzeczność lub mieszane uczucia.

Ktoś może na przykład mieć ambiwalentny stosunek do pewnej relacji, kiedy jednocześnie odczuwa miłość i przywiązanie do drugiej osoby, ale także obawę, niepewność lub frustrację.

Podobnie w przypadku ważnych decyzji życiowych można odczuwać ambiwalencję, gdy jednocześnie obserwuje się u siebie przyciąganie do dwóch różnych opcji, ale nie umie się zdecydować, która jest bardziej odpowiednia.

Wyraz ‘ambiwalentny’ związany jest też z dylematami moralnymi (osoba rozdarta między dwiema wartościami lub przekonaniami, które wydają się równie ważne i życiowe). Może to prowadzić do rozdarcia i wewnętrznego konfliktu, ponieważ trudno jednoznacznie zająć stanowisko.

Przykłady zdań:

Moje uczucia wobec tego ﬁlmu są ambiwalentne – podobały mi się aktorskie osiągnięcia, ale fabuła była dla mnie niejasna.

Jej stosunek do problemu jest ambiwalentny, z jednej strony popiera działanie, ale z drugiej denerwuje ją to.

Czułem się ambiwalentnie wobec propozycji pracy – z jednej strony była to świetna oferta, ale z drugiej strony wiązała się z koniecznością przeprowadzki.

Miałem ambiwalentny stosunek do przyjęcia zaproszenia na imprezę – z jednej strony chciałem się bawić, ale z drugiej strony czułem się zmęczony i potrzebowałem czasu dla siebie.

Czuję się ambiwalentnie wobec tej sytuacji – nie wiem, czy powinienem zaufać tej osobie, czy zachować pewną ostrożność.

Mój stosunek do polityka jest ambiwalentny – zgadzam się z niektórymi jego poglądami, ale nie jestem pewien, czy mogę mu całkowicie zaufać.

Byłam ambiwalentna wobec wyjazdu na wycieczkę – chciałam zobaczyć nowe miejsca, ale bałam się opuścić rodzinę na tak długi czas.

Otrzymałem ambiwalentne opinie na temat tej nowej restauracji – niektórzy znajomi ją chwalili, inni mieli negatywne doświadczenia.

HOLISTYCZNY

HOLISTYCZNY to przymiotnik oznaczający ‘kompleksowy’, ‘całościowy’, jest to ujęcie, zrozumienie całości po przeanalizowaniu jej części.

Termin ten odnosi się do podejścia lub perspektywy, która traktuje całość jako zintegrowaną i uwzględnia wzajemne powiązania i zależności między jej elementami.

Stosowane w wielu dziedzinach, takich jak medycyna, psychologia, ekologia, filozofia i terapie naturalne, aby opisać podejście, które koncentruje się na kompleksowym zrozumieniu i traktowaniu człowieka całościowo.

Przykłady zdań:

Holistyczne podejście do ekologii uwzględnia powiązania między organizmami, ich środowiskiem i ekosystemem jako całości.

Ten terapeuta stosuje podejście holistyczne, biorąc pod uwagę zarówno ﬁzyczne, emocjonalne, jak i duchowe aspekty pacjenta.

Kurs przeznaczony dla nastolatków „Trenuj intelekt, umysł i emocje” oferuje holistyczne podejście do rozwoju osobistego, obejmując zarówno umiejętności intelektualne, jak i emocjonalne.

ERGONOMICZNY

ERGONOMICZNY to przymiotnik opisujący przedmioty bezpieczne, wygodne, komfortowe, efektywne i zdrowe dla użytkownika.

Wyraz ten jest związany z tworzeniem przedmiotów, narzędzi, środowisk pracy i systemów, które uwzględniają ludzkie potrzeby, możliwości fizyczne i psychologiczne.

Określenie ‘ergonomiczny’ dotyczy projektowania, które stawia na komfort, efektywność, bezpieczeństwo i zdrowie użytkowników, zapewniając im optymalne warunki pracy i użytkowania.

Przykłady zdań:

Moje nowe krzesło jest ergonomiczne, dzięki niemu mogę utrzymać prawidłową postawę, kiedy pracuję przy biurku.

Wiele ﬁrm projektujących meble biurowe kładzie ogromny nacisk na ich właściwości ergonomiczne, co skutkuje popularnością ich produktów.

Podczas wykonywania ćwiczeń na zajęciach z gimnastyki korekcyjnej instruktor przypomina o używaniu ergonomicznych urządzeń, aby uniknąć niepotrzebnych kontuzji.

IMMANENTNY

IMMANENTNY to wyraz nazywający to, co jest wewnętrzne, nieodłączne lub inherentne dla czegoś. Oznacza, że cecha, właściwość lub zjawisko jest obecne lub zawarte w samym bycie lub istocie czegoś, bez konieczności zewnętrznej interwencji.

Termin ‘immanentny’ jest stosowany m.in. w filozofii, teologii, naukach społecznych i psychologii po to, aby opisać wewnętrzną naturę lub obecność czegoś.

Przykłady zdań:

Sztuka abstrakcyjna często kładzie nacisk na wyrażanie immanentnej natury formy i koloru.

Według tej ﬁlozoﬁi duchowość jest immanentna w każdym człowieku, niezależnie od religii czy przekonań.

Zmiany społeczne są immanentne dla rozwoju społeczeństwa i nieuniknione w procesie przemian.

EKLEKTYCZNY

EKLEKTYCZNY to przymiotnik opisujący coś, co jest wybierane lub przyjmowane z różnych źródeł, stylów, idei lub tradycji. Oznacza to, że osoba, styl, projekt lub zbiór zawiera różnorodne elementy lub cechy pochodzące z odrębnych źródeł, które są kombinowane w celu stworzenia unikatowej całości.

Słowo ‘eklektyczny’ wskazuje na zdolność do wyboru i łączenia elementów z różnych źródeł, co prowadzi do oryginalnego i unikatowego efektu.

Eklektyzm jest często wykorzystywany w dziedzinach artystycznych, architekturze, projektowaniu wnętrz i modzie.

Należy pamiętać, że praktyka i zastosowanie tych słów w różnych kontekstach będą kluczowe dla zrozumienia ich znaczenia i skutecznego korzystania z nich w mowie i piśmie.

Przykłady zdań:

Artysta tworzy muzykę o eklektycznym charakterze, łącząc różne gatunki muzyczne i wpływy z różnych kultur.

Ten dom jest urządzony w stylu eklektycznym, łącząc elementy nowoczesne, rustykalne i vintage.

Jej styl ubierania się jest eklektyczny, nosi ubrania z różnych epok i kultur, tworząc unikatowy wygląd.

Ćwiczenia

Oto kilka propozycji ćwiczeń związanych ze znaczeniem trudnych wyrazów.

Ćwiczenie 1.
Zapisz synonimy (wyrazy bliskoznaczne) do wyrazów:

a) holistyczny – …………………………………….

b) kolokwialny – ……………………………………

c) apodyktyczny – ………………………………….

d) spektakularny – …………………………………..

Ćwiczenie 2.
Zastąp podkreślone wyrazy ich antonimami (wyrazami o znaczeniu przeciwstawnym):

a. Decyzja, którą muszę podjąć, jest naprawdę prosta – _____________ – obie opcje mają swoje zalety i wady, więc trudno jest wybrać jednoznacznie.

b. Współpraca między tymi dwoma przedsiębiorstwami jest bardzo efektywna, ponieważ ich filozofie biznesowe są niespójne – _____________.

c. Politycy podejmują często wcześniej przedyskutowane –_____________ decyzje, które nie są oparte na rzetelnej analizie sytuacji.

d. Ważne jest, aby wybrać nieodpowiednie, niepasujące –_____________ narzędzia do wykonania danej pracy.

Ćwiczenie 3.
Uzupełnij luki w zdaniach wyrazami zapisanymi poniżej. Możesz zmienić ich formę gramatyczną:

asertywny, kompatybilny, komercyjny, arbitralny, kolokwialny, adekwatny

a. Decyzja szefa była zupełnie _____________ – nie uwzględniała faktów ani argumentów pracowników.

b. Uważam, że jej język bywa często zbyt _____________.

c. Odpowiednie szkolenie zapewni pracownikom umiejętności _____________ do wymagań stanowiska.

d. Byłam zdziwiona sposobem, w jaki _____________ mój kolega zareagował na krytykę i bronił swojego.

e. Ten model samochodu jest _____________ z biopaliwami, co oznacza, że może być napędzany zarówno benzyną, jak i etanolem.

f. Ta firma rozwija się szybko dzięki swoim innowacyjnym działaniom _____________.

Ćwiczenie 4.
Uzupełnij luki w zdaniach wyrazami zapisanymi poniżej. Możesz zmienić ich formę gramatyczną:

immanentny, efemeryczny, spektakularny, elokwentny, eklektyczny

a. Architektura tego miasta jest _____________, łączy elementy wielu różnych stylów i epok.

b. Chociaż sukces był _____________, cieszyliśmy się każdą chwilą jego trwania.

c. Mówca wykazał się _____________ umiejętnością przekazywania skomplikowanych koncepcji.

d. Efekt wizualny przedstawienia był absolutnie _____________ i przyciągnął uwagę widzów.

e. Wierzenia i wartości kulturowe są często _____________, zakorzenione głęboko w społecznościach od wielu pokoleń.

Pary nie do pary, czyli jak nie pomylić znaczeń

(O tym, jak dwa wyrazy, które często są mylone, mają nieco inne znaczenie)

Często stosujemy w wypowiedzi trudne, rzadko używane słowa, aby pokazać, jacy jesteśmy elokwentni, inteligentni.

Nie zawsze jednak użycie nowego słowa jest skuteczne, zgodne z naszymi oczekiwaniami. Przypominamy sobie w trakcie rozmowy wyraz i już go używamy, często bez refleksji. Zastosowanie takiego wyrazu skutkuje niezrozumieniem naszych intencji, zakłóceniem procesu komunikacji i w końcu nieporozumieniem językowym czy sytuacyjnym. Zdarza się często, że dwa słowa mają różne znaczenia i nie można ich łączyć w jedno zdanie w sensowny sposób.

Zanim użyjemy trudnego słowa, zastanówmy się, czy na pewno znamy dokładnie jego znaczenie i używamy go we właściwym kontekście. Ostrożność związana z podjęciem tej decyzji nam się opłaci, ponieważ mamy szansę odnieść sukces w rozmowie, zostaniemy dobrze zrozumiani, oczywiście pod tym warunkiem, że nasz interlokutor (rozmówca) zna to słowo.

ADOPTOWAĆ – ADAPTOWAĆ

ADOPTOWAĆ to przyjąć odpowiedzialność za kogoś lub coś, zapewnić mu opiekę, przyjaźń, miłość, i wsparcie, traktować kogoś jak członka rodziny.

Można adoptować dziecko lub zwierzę.

Adopcja polega na opiece, daje możliwość stworzenia trwałych więzi rodzinnych i zapewnienia lepszej przyszłości adoptowanemu dziecku lub zwierzęciu.

Przykłady użycia:

Moja siostra zawsze marzyła o adoptowaniu dziecka i teraz spełniła swoje marzenie, adoptując chłopca z Etiopii.

Wielu ludzi decyduje się na adoptowanie zwierząt ze schroniska, aby im pomóc i dać im taki dom, jakiego dawno nie miały.

ADAPTOWAĆ natomiast oznacza dostosować się do zmieniających się okoliczności lub warunków w celu przetrwania lub osiągnięcia zamierzonego celu.

Adaptacja może dotyczyć zarówno jednostki, grupy ludzi, jak i organizacji. Oznacza to dostosowanie swojego zachowania, strategii, procesów lub struktury do nowych warunków, aby utrzymać się na rynku, osiągnąć sukces lub przetrwać trudności.

Przykłady zdań:

Przykładem adaptacji produktu jest wprowadzenie jego nowej i ulepszonej wersji.

Firma XXX postanowiła adaptować swoją dotychczasową kampanię reklamową do nowego rynku z zagranicy i zmieniła język oraz przekaz reklamy.

Zapamiętaj!

adoptować – zaopiekować się kimś lub czymś

adaptować – dostosować się, dostosować coś do czegoś

EFEKTYWNY – EFEKTOWNY

EFEKTYWNY – czyli odnoszący się do czegoś, co jest skuteczne, osiągające zamierzone cele lub rezultaty w sposób skuteczny i wydajny.

Określenie ‘efektywny’ może dotyczyć różnych dziedzin, takich jak zarządzanie, produkcja, procesy pracy, finanse, energetyka i wiele innych.

Przykłady zdań:

Działania całego zespołu pracowników instytutu przyniosły efektywne rezultaty.

Rok szkolny przyniósł bardzo efektywne wyniki uczniów w nauce.

EFEKTOWNY oznacza, że coś lub ktoś ma silny wpływ na innych ludzi, wywiera silne wrażenie na innych ludziach lub na otoczeniu. Może dotyczyć wyglądu, stroju, zachowania, działania, sposobu mó-wienia itp. Może być również używane w odniesieniu do czegoś skutecznego, efektywnego, wydajnego.

Przykłady zdań:

Nowoczesne i efektowne oświetlenie podkreślało elegancję restauracji.

Sportowiec wykonał efektowny skok, zdobywając tym samym wysoką ocenę od sędziów.

Film akcji zaskoczył widzów efektownymi i dynamicznymi scenami walki.

Zapamiętaj!

efektywny – skuteczny

efektowny – robiący wrażenie

INGEROWAĆ – INTEGROWAĆ

INGEROWAĆ to wchodzić w czyjąś prywatność, przestrzeń lub działania w sposób niechciany lub nieuprawniony. Można ingerować w czyjeś życie osobiste, prywatne dane lub tajemnice.

Przykłady zdań:

Rodzice musieli, niestety, ingerować w zachowanie młodzieży na imprezie domowej.

Nie zawsze lubimy ingerować w sprawy sąsiadów, choć czasami to jest konieczne.

INTEGROWAĆ to łączyć i harmonizować różne elementy w celu utworzenia spójnej całości. Można integrować osoby grupy społeczne, różne kultury, organizacje. Integrowanie może się odnosić do procesu zbliżania, scalania i tworzenia więzi pomiędzy różnymi jednostkami lub elementami w celu lepszego funkcjonowania.

Przykłady zdań:

Integrujemy różne platformy mediów społecznościowych, takie jak Facebook, Twitter i Instagram, aby umożliwić naszym klientom zarządzanie swoją obecnością na tych platformach i automatyczną publikację treści z ich sklepów internetowych.

Pierwsze zajęcia objęły integrację nowo powstałej klasy pierwszej.

Integrujemy się, aby lepiej poznać grupę rówieśników.

Zapamiętaj!

ingerować – wpływać na coś lub kogoś

integrować – łączyć, spajać coś

EGZALTACJA – EKSCYTACJA

EGZALTACJA to stan silnego podniecenia, zachwytu lub ekscytacji, który może być wywołany przez różne bodźce, takie jak sukces, dobra wiadomość, wyjątkowe wydarzenia. W stanie egzaltacji osoba może czuć się euforycznie (być w stanie pełnego zachwytu, uniesienia emocjonalnego), być pełna energii i radości. Egzaltację wyraża się poprzez wspaniały nastrój, spontaniczne gesty czy głośne okrzyki oraz w przesadny sposób wyrażoną radość.

Egzaltacja to element usposobienia, w którym uczucia zaprezentowane w przejaskrawionej, sztucznej formie.

Przykłady zdań:

Po otrzymaniu awansu w pracy kobieta nie mogła powstrzymać swojej egzaltacji i ochoczo rozgłaszała dobrą nowinę.

Wygranie wyścigu było powodem ogromnej egzaltacji dla młodego kierowcy.

Podczas koncertu ulubionego zespołu fanom towarzyszyła ogromna egzaltacja, która wyrażała się w okrzykach radości.

EKSCYTACJA natomiast to intensywne pobudzenie, któremu towarzyszą silne emocje, takie jak zainteresowanie, ciekawość, radość czy napięcie. Może być wynikiem takich sytuacji jak ważne wydarzenie, przyjemne doświadczenia czy adrenalina wywołana przez ekstremalne sporty. Osoba w stanie ekscytacji może wykazywać większą gotowość do działania, szybciej oddychać, czuć przyspieszone bicie serca.

Przykłady zdań:

Dzieci były pełne ekscytacji, gdy dowiedziały się, że rodzice zabiorą je na wakacje do Disneylandu.

Moja ekscytacja była wielka, gdy dowiedziałem się, że wygrałem podróż do Tajlandii.

Rodzice widzieli ekscytację na twarzach dzieci, gdy otwierały prezenty na Boże Narodzenie.

Zapamiętaj!

egzaltacja – przesadny zachwyt

ekscytacja – zaciekawienie, silne zainteresowanie czymś

EGZEKWOWAĆ – EGZYSTOWAĆ

EGZEKWOWAĆ oznacza wprowadzać w życie ustalone zasady, warunki, realizować je lub wymuszać.

Przykłady zdań:

Musimy egzekwować nasze prawa i domagać się równych warunków pracy.

Właściciel ﬁrmy zdecydował się egzekwować warunki umowy dotyczące dostaw od swoich dostawców.

Każdy obywatel ma prawo oczekiwać, że władze będą egzekwować przestrzeganie prawa.

EGZYSTOWAĆ oznacza wprowadzać w życie ustalone zasady, warunki, realizować je lub wymuszać.

Przykłady zdań:

Obecnie technologia jest nieodłączną częścią naszego egzystowania – korzystamy z niej na co dzień.

Każdemu młodemu właścicielowi mieszkania zależy, aby nie tylko w nim egzystować, ale także wygodnie spędzać wolny czas.

Zapamiętaj!

egzekwować – domagać się przestrzegania ustalonych zasad, realizować

egzystować – żyć, istnieć

PREZENCJA – PREZENTACJA

PREZENCJA to sposób zachowania i wysławiania się przed innymi ludźmi. Odnosi się do ogólnej aparycji (czyli wyglądu i wrażenia), jakie osoba robi na innych. Prezencję można opisać jako sposób, w jaki się ubieramy, jak się poruszamy, jak odnosimy się do innych ludzi oraz jak komunikujemy się werbalnie i niewerbalnie (za pomocą słów lub gestów).

Celem prezencji jest pozostawienie pozytywnego wrażenia i zyskanie szacunku oraz uznania w oczach innych.

Przykłady zdań:

Ona ma naturalną prezencję, która przyciąga uwagę innych ludzi.

Wyjątkowy ubiór i pewność siebie sprawiają, że Barbara ma niezwykłą prezencję.

Niezależnie od sytuacji jej prezencja zawsze pozostaje niezmiennie elegancka i profesjonalna.

PREZENTACJA odnosi się do przedstawienia wybranego tematu lub treści przed innymi, na przykład w ramach lekcji w szkole, spotkania biznesowego lub konferencji. Prezentacja wymaga przygotowania materiałów, takich jak slajdy, notatki lub materiały wideo, oraz umiejętności przekazywania informacji w sposób przystępny i interesujący dla odbiorców.

Przykłady zdań:

Uczniowie naszej klasy przygotowali kolejne prezentacje na konkurs przyrodniczy.

Dzięki najnowszej prezentacji zarząd ﬁrmy z łatwością podjął decyzję o kolejnej linii produkcyjnej.

Zapamiętaj!

prezencja – wygląd

prezentacja – przedstawienie informacji

EMPATIA – APATIA

EMPATIA to zdolność do rozumienia i odczuwania emocji innych osób oraz umiejętność wczuwania się w ich sytuację. Osoba empatyczna jest w stanie zrozumieć, jakie są potrzeby i uczucia drugiej osoby, i potrafi na nie odpowiednio reagować.

Empatia jest ważną cechą wspomagającą budowanie zdrowych relacji międzyludzkich oraz współczucie.

Przykłady zdań:

Czuję empatię wobec osób, które przeżywają trudności życiowe.

Pracownik socjalny musi okazywać empatię swoim podopiecznym.

Człowiek z wysoką empatią jest bardziej wrażliwy na uczucia innych osób.

APATIA to stan emocjonalny charakteryzujący się obojętnością, brakiem zainteresowania lub zaangażowania. Osoba odczuwająca apatię może nie mieć chęci do działania, odnosić się do wszystkiego bez entuzjazmu, nie wykazywać żadnych emocji.

Termin „apatia" jest używany zarówno w kontekście psychologicznym, jak i medycznym.

Przykłady zdań:

Osoba cierpiąca na depresję może doświadczać chronicznej apatii w stosunku do różnych czynności.

Niektóre osoby w okresie żałoby mogą wykazywać apatię wobec otaczającego świata i wykazywać utratę zainteresowania codziennymi czynnościami.

Zapamiętaj!

empatia – współodczuwanie, wyczuwanie emocji innych ludzi

apatia – stan zobojętnienia, brak zaangażowania

REMISJA – REEMISJA

REMISJA to stan, w którym objawy danej choroby ustępują lub całkowicie znikają. Jest to pożądany stan, który może być osiągnięty dzięki odpowiedniemu leczeniu i zwykle jest celem terapii, oznacza powrót do zdrowia i brak objawów chorobowych.

Przykłady zdań:

Chłopiec z autyzmem wykazał znaczną poprawę swoich umiejętności po wieloletniej terapii i osiągnął remisję niektórych objawów.

Po przeprowadzeniu operacji serca lekarze orzekli szybką remisję arytmii u pacjenta.

W przypadku reumatoidalnego zapalenia stawów często dochodzi do okresów remisji, objawy choroby są minimalne lub całkowicie znikają.

REEMISJA to powtórne, wznawiane nadawanie jakiegoś programu telewizyjnego lub radiowego. Może dotyczyć powtórek popularnych programów, filmów, seriali czy wydarzeń sportowych. Reemisja pozwala na ponowne obejrzenie lub wysłuchanie czegoś, co zostało już wcze- śniej wyemitowane.

Przykłady zdań:

Reemisja popularnego programu telewizyjnego miała dużą oglądalność.

Wielu artystów wybrało przed koncertem reemisję swoich największych przebojów.

Reemisja ﬁlmu fantasy w kinie cieszyła się dużym zainteresowaniem.

Zapamiętaj!

remisja – ustąpienie objawów choroby

reemisja – powtórna emisja, ponowne nadanie

EKSPANSYWNY – EKSTENSYWNY

EKSPANSYWNY to odnoszący się do rozszerzania się, rozwijania lub powiększania czegoś.

Przymiotnik ten może być używany:

⚫ w kontekście gospodarczym, w odniesieniu do rozwijającej się i rozrastającej firmy lub rynku,

⚫ wobec działań politycznych, w kontekście rozszerzania granic terytorialnych przez państwo lub rozwoju jego wpływów politycznych,

⚫ w językoznawstwie, gdzie dotyczy rozszerzania się słownictwa wprowadzania nowych elementów lub rozwoju gramatyki.

Przykłady zdań:

Nasze przedsiębiorstwo rozwija się ekspansywnie na rynku międzynarodowym, otwierając nowe oddziały w różnych krajach.

Miasto kontynuuje ekspansywną politykę rozwoju infrastruktury, budując nowe drogi i obiekty użyteczności publicznej.

Producent środków piorących wprowadza ekspansywne strategie marketingowe, aby dotrzeć do nowych odbiorców i zwiększyć sprzedaż swoich produktów.

EKSTENSYWNY dotyczy czegoś, co jest szerokie, rozległe lub obejmuje wiele elementów.

Określenie to odnosi się do różnych dziedzin, takich jak:

⚫ rolnictwo, ‘ekstensywny’ odnosi się tu do praktyk, które opierają się na wykorzystaniu dużej powierzchni ziemi i niewielkich nakładach pracy lub środków,

⚫ ekonomia, słowo to dotyczy tu praktyk, które opierają się na zwiększaniu produkcji lub wydajności poprzez zwiększenie nakładów pracy, kapitału lub innych zasobów,

⚫ produkcja, na przykład ekstensywna produkcja może wymagać zwiększenia liczby maszyn, pracowników lub dodatkowych środków w celu zwiększenia produkcji.

⚫ nauka, na przykład ekstensywne badanie obejmuje szerokie spektrum tematów lub obszarów, a ekstensywna metoda badawcza polega na badaniu większej liczby próbek, obiektów lub danych.

Przykłady zdań:

Ekstensywne wykorzystanie zasobów naturalnych może prowadzić do degradacji środowiska.

Ekstensywna edukacja polega na zdobywaniu szerokiej wiedzy w różnych dziedzinach.

Ekstensywne treningi sportowe mogą prowadzić do przetrenowania i kontuzji.

Zapamiętaj!

ekspansywny – rozszerzający, rozwijający

ekstensywny – rozległy, obejmujący wiele elementów

EMANOWAĆ – EPATOWAĆ

EMANOWAĆ – wołać lub wydzielać energię, wibracje, okazywać emocje, wyrażać lub manifestować pewne cechy lub właściwości.

Na przykład ktoś może emanować pozytywną energią, co oznacza, że przekazuje dobre wibracje i niesie ze sobą pozytywną atmosferę.

Można też powiedzieć, że ktoś emanuje odwagą lub pewnością siebie, co oznacza, że wskazana osoba wyraża te cechy w sposób silny i zauważalny.

Ogólnie rzecz biorąc, emanowanie oznacza wytwarzanie i emisję pewnych cech lub energii, które są odczuwalne dla innych osób.

Przykłady zdań:

Jego twarz emanowała radością i szczęściem.

Rozległe pola uprawne emanowały spokojem i ciszą.

Jego głęboki głos emanował siłą i pewnością siebie.

Ze słów ojca emanowały głębokie zrozumienie i mądrość.

EPATOWAĆ – mocno czymś zadziwiać, szokować, oszołamiać, chcieć wywierać silny efekt. Może również oznaczać działanie wywierające negatywny wpływ lub odbiór.

Przykłady zdań:

Nowoczesna moda epatuje oryginalnością i odwagą w stylizacji.

Bezczelne zachowanie niektórych celebrytów epatuje brakiem szacunku dla innych.

Neoklasycystyczny pałac epatował swoją rozmachem i bogactwem.

Niezdrowy styl życia osoby publicznej epatuje lekkomyślnością i brakiem odpowiedzialności.

Zapamiętaj!

emanować – wydzielać coś, na przykład energię

epatować – wywierać silne wrażenie, szokować, być agresywnym

Ważne!

Warto pamiętać, że nie tylko pełna znajomość znaczenia wyrazu, ale też umiejętność użycia go we właściwych okolicznościach i kontekście dają nam gwarancję skuteczności i efektywności naszej rozmowy.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1.
Uzupełnij luki w zdaniach wyrazami zapisanymi poniżej. Możesz zmienić ich formę gramatyczną:

efektywny, remisja, ekspansywny, egzaltacja, efektowny, adaptować, reemisja, egzekwować

a. Firma podjęła _____________ strategię marketingową, aby zwiększyć

swoją obecność na rynku międzynarodowym.

b. _____________ choroby nowotworowej u pacjenta została potwierdzona po ostatnim cyklu chemioterapii.

c. _____________ sukienka, którą miała na sobie na gali, przyciągnęła

uwagę wszystkich fotografów.

d. Musimy _____________ nasze plany, aby sprostać zmieniającym się

warunkom rynkowym.

e. W jego głosie można było usłyszeć _____________, gdy dowiedział się

o wynikach egzaminów.

f. Zarząd musi _____________ nowe zasady, aby spowodować ich przestrzeganie przez wszystkich pracowników.

g. Po sukcesie pierwszej emisji firma zdecydowała się na _____________

obligacji.

h. Szukamy bardziej _____________ metod pracy, które pozwolą nam

osiągnąć lepsze wyniki przy mniejszym nakładzie czasu.

Ćwiczenie 2.
Wpisz odpowiedni wyraz zgodnie z jego znaczeniem i kontekstem (warunkami i możliwościami) użycia.

Weronika jak zazwyczaj z uśmiechem spaceruje ze swoim psem Pluto, _____________ (emanuje / epatuje) radością i zadowoleniem.

Wszyscy wolontariusze wykazali dużo _____________ (apatii / empatii) podczas tygodniowej akcji „Wspomóż potrzebujących”.

Zgodnie z regulaminem użytkowania dekodera stacji telewizyjnej Maja i Gucio należy _____________ (egzekwować / egzystować) poszczególne zalecenia związane z obsługą sprzętu.

Kiedy założyliśmy w szkole koło filmowe, zajęliśmy się przygotowaniem _____________ (adopcji / adaptacji) znanego utworu Gombrowicza Ferdydurke.

Podczas wycieczki do Paryża przewodnik _____________ (integrował / ingerował) grupę uczestników, organizował wspólne gry słowne i mimiczne.

Mieszkańcy bloku w sposób _____________ (efektywny / efektowny) przyczynili się do zadbania o zieleń wokół budynku. Posadzono krzewy ozdobne i wieloletnie kwiaty oraz byliny. Długo nie czekali na rezultat pracy, ponieważ przychodzący sąsiedzi wyrażali duży podziw dla ich starań.

Kiedy nowi pracownicy zaczęli wdrażać się do swoich zajęć, przedstawili różne_____________ (prezencje / prezentacje) na temat wydajności środków produkcji materiałów budowlanych.

Znany reżyser postanowił przygotować _____________ (remisję / reemisję) swojego debiutanckiego filmu Przekorni.

Ćwiczenie 3.
Wskaż, w których zdaniach błędnie użyto znaczenia słowa. Zwróć uwagę na kontekst (okoliczności) wypowiedzi.

1. Zofia i jej przyjaciółka wybrały się na spacer, aby ingerować się z naturą i korzystać z uroków przebywania na świeżym powietrzu.

2. Nigdy nie myślałam, że zostanę tak apatyczną osobą i będę się angażować w tyle akcji pomocowych.

3. Integrowanie się klasy przynosi wiele korzyści zarówno uczącym się, jak i nauczającym.

4. Z ogromną empatią wyruszyłam do sklepu po bułki i mleko. Nie cierpię wstawać rano, aby zrobić zakupy.

5. Postanowiliśmy zaadaptować psa ze schroniska, aby zaopiekować się biednym zwierzakiem.

6. Kiedy jesteśmy na imprezie, wszyscy patrzą tylko na Beatę, ona ma wyjątkową prezentację.

7. Kiedy członkowie zespołu siatkarskiego zdobyli czołową pozycję na mistrzostwach Europy, nikt nie wierzył w ich efektywną grę.

Psyche – ach, ta kapryśna Psyche

Psyche to po prostu ludzka psychika, dusza człowieka. W języku polskim używamy wielu wyrazów trudnych nazywających cechy charakteru czy usposobienia. Są to słowa często stosowane, jednak nie zawsze z pełną świadomością i znajomością ich znaczenia. Przyjrzyjmy się niektórym z nich.

HIPOCHONDRYK

HIPOCHONDRYK to człowiek, który:

▶ wykazuje nieustanne przekonanie o istniejącej lub zbliżającej się chorobie mimo jakichkolwiek medycznych wskazań,

▶ żyje w ciągłym lęku o zdrowie.

Przykłady użycia:

Przyjaciele mówią, że jestem hipochondrykiem, ponieważ często regularnie wykonuję różne badania i testy, aby upewnić się, że jestem całkowicie zdrowy.

Jako hipochondryczka ciągle myślę, że każde drobne dolegliwości mogą zapowiadać poważną chorobę, co sprawia, że często odwiedzam lekarza.

EKSTRAWERTYCZNY

EKSTRAWERTYK to człowiek, który:

▶ jest otwarty, kontaktowy, towarzyski, łatwo nawiązuje rozmowę z innymi, lubi być w centrum uwagi,

▶ jest optymistą, energiczny, otwarty na nowe doświadczenia,

▶ ma łatwość wypowiadania się i szybko adaptuje się do nowych warunków

Przykłady użycia:

Joanna jest wyjątkowo ekstrawertyczna, lubi być otoczona ludźmi na imprezach i znajdować się w centrum uwagi.

Pani Katarzyna stara się angażować swoich uczniów do aktywności grupowych i dyskusji w klasie, jest pełna energii, dlatego można nazwać jej zachowanie ekstrawertycznym.

INTROWERTYCZNY

INTROWERTYK to człowiek, który:

▶ woli i ceni spokój, samotność i prywatność; skupia uwagę na wewnętrznym świecie myśli, emocji, doznań,

▶ woli towarzystwo wąskiego grona przyjaciół, czas spędzony samotnie,

▶ jest bardziej zamknięty w sobie, woli obserwować innych, ma refleksyjną naturę

Przykłady użycia:

Kiedy wybieram się na imprezę, często jestem introwertyczny i wolę spędzać czas samotnie lub rozmawiać tylko z bliskimi znajomymi.

Kilku moich kolegów ze studiów ma osobowość introwertyczną, czyli wolą czasami popracować w ciszy i skupieniu. Wtedy wykorzystują maksimum swoich możliwości.

KOSMOPOLITA

KOSMOPOLITA to człowiek:

▶ bez więzi z krajem, z którego pochodzi lub w którym mieszka,

▶ deklarujący swą więź z kulturą świata.

Przykłady użycia:

Jako typowy kosmopolita podróżuję po całym świecie, aby poznać różne kultury i doświadczyć różnorodności obyczajów.

Mój wujek, stały bywalec międzynarodowych festiwali ﬁlmowych, jest prawdziwym kosmopolitą.

Kosmopolityczna metropolia, w której żyję, oferuje mnóstwo restauracji z różnymi kuchniami ze wszystkich stron świata.

CHARYZMATYCZNY

CHARYZMATYCZNY człowiek to taki, który:

▶ zazwyczaj jest pewny siebie, energiczny, przekonujący i ma naturalną zdolność do wpływania na innych,

▶ przyciąga uwagę i inspiruje innych,

▶ często jest liderem, przywódcą,

▶ posiada również umiejętność wywołania pozytywnych emocji i entuzjazmu w grupie ludzi.

Przykłady użycia:

Nauczyciel w niezwykły i charyzmatyczny sposób przyciągał uwagę wszystkich uczniów.

Lider polityczny z nowej partii emanował charyzmą, co przekonywało wyborców do poparcia jego programu.

Osoba charyzmatyczna potraﬁ łatwo nawiązywać kontakty i zyskiwać sympatię innych ludzi.

EMPATYCZNY

EMPATYCZNY człowiek to taki, który:

▶ potrafi zrozumieć i odczuwać emocje innych ludzi, wyrażać troskę i zainteresowanie ich problemami oraz doświadczeniami,

▶ jest otwarty, delikatny, uważny i gotowy do słuchania, czuły na potrzeby innych i stara się reagować w odpowiedni sposób, aby pomóc im w przejściu przez trudne sytuacje.

Przykłady użycia:

Moja przyjaciółka była bardzo empatyczna, gdy dowiedziała się o kolejnych trudnościach w pracy, i od razu zaoferowała mi pomoc.

Wychowawca był bardzo empatyczny wobec uczniów, którzy mieli wiele obowiązków pozalekcyjnych, i starał się dostosować plan prac domowych do ich potrzeb.

NARCYSTYCZNY

NARCYSTYCZNY człowiek to taki, który:

▶ wykazuje duże i niewłaściwe samouwielbienie, nadmierny egoizm oraz skłonność do manipulowania innymi dla własnej korzyści,

▶ dąży do posiadania władzy, uwielbienia i doskonałości,

▶ często nie ma empatii i zdolności do rozważenia czyjegoś punktu widzenia,

▶ wykorzystuje innych dla własnego zysku i może być agresywny w osiąganiu swojego celu, skłonny do wywoływania kłótni.

Przykłady użycia:

Twoja siostra Iwona jest naprawdę narcystyczna – zawsze musi być w centrum uwagi i nie mogę powiedzieć ani jednego zdania, bo od razu zaczyna opowiadać o swoich przygodach i sukcesach.

Kierownik nowej ﬁrmy jest tak narcystyczny, że nie docenia żadnych osiągnięć innych pracowników – zawsze to on musi być wyróżniony, a nie jego zespół.

EKSCENTRYCZNY

EKSCENTRYK to człowiek, który:

▶ charakteryzuje się nietypowością, oryginalnością lub niezwykłością, zachowaniem odchodzącym od normy,

▶ jest traktowany jako interesujący, nietypowy, zaskakujący, wyrazisty, wyjątkowy, skupia na sobie uwagę innych, ich ciekawość czy zainteresowanie,

▶ czasami postępuje niezgodnie z przyjętymi powszechnie zasadami.

Pojęcie to może dotyczyć czyjegoś wyglądu, poglądów, stylu życia lubzainteresowań.

Przykłady użycia:

Ten ekscentryczny artysta maluje obrazy przy użyciu nietypowych materiałów, takich jak herbata czy sok z warzyw.

Kiedy artystka weszła na scenę, jej ekscentryczny strój i dziwaczne ruchy przyciągnęły uwagę publiczności.

KONSEKWENTNY

KONSEKWENTNY człowiek to taki, który:

▶ działa lub postępuje w sposób spójny, jednorodny i zgodny,

▶ przestrzega ustalonych zasad i zobowiązań, nie zmienia zdania ani zachowania bez uzasadnionych powodów.

Jest to cecha, która buduje zaufanie i wiarygodność. Określenie dotyczyróżnych aspektów życia, takich jak praca, relacje międzyludzkie, podejmowane decyzje czy realizacja celów

Przykłady użycia:

Jacek jest konsekwentny w swoim podejściu do nauki – codziennie regularnie powtarza materiał i zawsze wykonuje swoje zadania domowe.

Ewa konsekwentnie podnosi swoje kwaliﬁkacje i dąży do osiągnięcia wyznaczonych celów zawodowych, co wpływa na rozwój jej kariery.

Manuel jest konsekwentny w utrzymaniu swojego domu – regularnie sprząta i dba o porządek, niezależnie od obciążenia pracą czy innymi obowiązkami.

HIPOKRYTA

HIPOKRYTA to człowiek, który:

▶ publicznie deklaruje jakieś wartości, przekonania czy postawy, ale nie przestrzega ich w swoim codziennym życiu,

▶ jest uważany za osobę dwulicową, nieuczciwą i niewiarygodną.

Określenie to najczęściej stosuje się w odniesieniu do polityki, religii czy moralności, gdy liderzy lub osoby publiczne wyrażają swoje deklaracje, opinie albo zasady, ale nie postępują zgodnie z nimi w praktyce.

Przykłady użycia:

Zoﬁa jest hipokrytką: poucza nas, jak żyć w zgodzie, a sama krytykuje nasze zachowanie i przyczynia się do kolejnych kłótni.

Znów okazał się hipokrytą, gdy nakrzyczał na nas za hałasy i kłótnie w klasie, choć zawsze powtarza, że cierpliwość i wyrozumiałość wyróżniają go spośród wszystkich nauczycieli i wychowawców uczących w naszej szkole.

DESPOTA

DESPOTA to człowiek:

▶ działający zgodnie z zasadami związanymi z władzą absolutną i arbitralną, bez poszanowania dla praw i wolności jednostki,

▶ sprawujący władzę autorytarnie i bezwzględnie, często łamiąc prawa i ograniczając swobody obywateli,

▶ dążący do pełnej kontroli nad innymi i nietolerujący sprzeciwu ani krytyki.

Przykłady użycia:

Władca sąsiedniego państwa zastosował despotyczne metody, aby utrzymać swoją władzę, tłamsząc opozycję i ograniczając prawa obywateli.

Pracodawca stosuje despotyczne metody wobec swoich pracowników, nie respektując ich praw i godności, nadmiernie kontrolując i wykorzystując ich siłę roboczą.

Nauczyciel historii stosuje despotyczne metody w klasie, ograniczając wolność słowa i nie akceptując odmiennych opinii czy pomysłów uczniów.

ALTRUISTA

ALTRUISTA to człowiek, który:

▶ poświęca się dla innych,

▶ jest oddany, ofiarny i wyjątkowo pomocny,

▶ jest skłonny wiele poświęcić dla innych nawet kosztem własnych potrzeb, mienia i zdrowia.

Altruista zawsze będzie skłonny pomóc innym niezależnie od swoich potrzeb.

Przykłady użycia:

Piotr jest tak altruistyczny, że poświęca swój weekend na pomaganie potrzebującym.

Grupa studentów zorganizowała zbiórkę na rzecz lokalnego schroniska dla zwierząt, pokazując swoje altruistyczne podejście do pomagania czworonogom.

Kiedy starsza sąsiadka miała problem ze sprzątaniem podwórka, Bartek podjął się tego zadania, wykazując swoją altruistyczną naturę.

KREATYWNY

KREATYWNY człowiek to taki, który:

▶ odznacza się umiejętnością twórczego myślenia i generowania nowych pomysłów oraz rozwiązań problemów,

▶ jest otwarty na eksperymentowanie, nie boi się ryzyka,

▶ myśli poza utartymi schematami,

▶ posiada elastyczność myślenia, umiejętność łączenia różnych idei, zdolność do obserwacji otaczającego świata.

Kreatywność może być wykorzystywana w różnych dziedzinach życia, takich jak sztuka, nauka, biznes czy rozrywka

Przykłady użycia:

Artysta plastyk stworzył kreatywne i oryginalne rzeźby z materiałów znajdujących się na wysypisku.

Zespół muzyczny zaskoczył publiczność kreatywnymi improwizowanymi solówkami podczas koncertu na świeżym powietrzu.

Dzieci wykazały się dużą kreatywnością, kiedy zbudowały chatkę z materiałów znalezionych w ogrodzie.

NEUROTYCZNY

NEUROTYCZNY człowiek to taki, który wykazuje:

▶ nadmierną nerwowość, lęk, niepokój i skłonność do przewrażliwiania się w różnych sytuacjach,

▶ często doświadcza dużego napięcia emocjonalnego, obawia się odrzucenia i ma trudności w radzeniu sobie ze stresem

Przykłady użycia:

Moja neurotyczna przyjaciółka Dominika ciągle się denerwuje i szuka potwierdzenia swoich działań.

Neurotyczna osobowość babci Janiny sprawia, że babcia jest nadmiernie perfekcyjna i uwielbia porządki.

Jego neurotyczne zachowanie przejawia się w nieustannym lęku i niepokoju.

Ćwiczenia

Oto kilka propozycji ćwiczeń związanych ze znaczeniem wyrazów dotyczących sfery charakteru i osobowości.

Ćwiczenie 1.
Uzupełnij luki w zdaniach wyrazami zapisanymi poniżej. Możesz zmienić ich formę gramatyczną:

narcystyczny, despotyczny, konsekwentny, hipochondryczny, neurotyczny, altruistyczny

1. Kiedy nie słuchamy naszej babci, tata wpada do naszego pokoju i mówi, że zmuszamy go do wprowadzenia

………………………………………………… rządów.

2. Nie potrafię przejść obojętnie wobec potrzebujących ludzi, zawsze postępuję ……………………… i pomagam innym.

3. Angelika uwielbia przeglądać się w lustrze, wtedy najlepiej widać jej …………………………………… usposobienie.

4. Mama bywa często nerwowa, to oznacza, że ma ……………………………………………. naturę.

5. Agnieszka stara się ………………………………… stosować ustalone zasady wychowawcze, nie dając się łatwo naciągnąć na kaprysy.

6. Moje ………………………………………………. podejście do życia nasiliło się po tym, jak przeczytałem o nowej, rzadkiej chorobie, która występuje tylko u kilku osób na świecie.

Ćwiczenie 2.
Dobierz w pary wyrazy i wyjaśnienia ich znaczenia:

narcystyczny nerwowy

despota samotnik

introwertyczny władczy

altruista poświęcający się dla innych

neurotyczny egoista

Ćwiczenie 3.
Wstaw odpowiednie słowo w zdaniach:

1. Moi przyjaciele przestali już brać poważnie moje dolegliwości, ponieważ wiedzą, że jestem ……………………………………………….

2. Marta jest …………………………………….: lubi kontakt i rozmowy z ludźmi, więc często organizuje różnego rodzaju wydarzenia, imprezy i spotkania.

3. Dyrektor firmy był zawsze bardzo …………………………… i potrafił zmotywować swoich pracowników do osiągania wyznaczonych celów.

4. Gdy zobaczyłam smutny wyraz twarzy mojego przyjaciela, od razu zaczęłam go pytać, co się dzieje, i chciałam mu pomóc, moje zachowanie było jak zwykle ……………………………..

5. Wielu celebrytów zachowuje się ……………………………………., spędza większość czasu przed lustrem, dbając o swój wygląd i publikując setki swoich zdjęć w mediach społecznościowych.

6. Maria jest jak zwykle …………………………………. w swojej diecie – trzyma się ustalonego planu jedzenia i nie podjada między posiłkami.

Odpowiedzi do ćwiczenia 3.

1) hipochondrykiem,

2) ekstrawertyczką,

3) charyzmatyczny,

4) empatyczne,

5) narcystycznie,

6) konsekwentna.

Odwiedź naszą księgarnię i poznaj więcej e-booków z tej serii:

Polszczyzna.pl/sklep